نظارت بر عملیات اجرایی طرح سیفون و آبگیر کرخه- دشت آزادگان

رودخانه کرخه با آورد سالانه5770 میلیون متر مکعب (۱۷۷ متر مکعب در ثانیه)، سومین رودخانه پر آب کشور محسوب می‌شود که آب آن به‌وسیله سد خاکی کرخه به ظرفیت مخزن ۷۳۰۰ میلیون مترمکعب برای توسعه آبیاری ۳۴۰،۰۰۰ در نظر گرفته شده است. برنامه توسعه آبیاری اراضی آبخور سد کرخه در قالب طرح‌های متعدد آبیاری پیش‌بینی شده که طرح شبکه آبیاری و زهکشی دشت آزادگان در پایین‌دست‌ترین منطقه اراضی آبخور سد قرار گرفته است. آبرسانی به دشت آزادگان از طریق کانال اصلی سمت راست سد انحرافی حمیدیه به ظرفیت آغازین ۷۵ متر مکعب در ثانیه صورت می‌گیرد. این کانال پس از طی ۱۴ کیلومتر با ظرفیت ۶۵ متر مکعب در ثانیه ازطریق سیفون از زیر رودخانه کرخه عبور داده شده و آب را برای انتقال و توزیع در اراضی دشت‌آزادگان تحویل می‌دهد. کانال مذکور در داخل دشت به موازات رودخانه کرخه امتداد یافته و از طریق کانال‌های درجه یک و دو به نواحی عمرانی1، ۲، ۳ و ۴ دشت آزادگان به وسعت ۶۰،۰۰۰ هکتار و ۱۲،۶۰۰ هکتار  از اراضی جنوب کرخه نور تحویل می‌شود. سیفون عبور کانال اصلی دشت آزادگان از رودخانه کرخه در30 کیلومتری غرب اهواز و ۱۵ کیلومتری شرق سوسنگرد با رودخانه کرخه تقاطع دارد.

  • تبدیل ورودی: در این تبدیل، عرض کف مقطع ذوزنقه‌ای به میزان ۱۰ متر بوده که در انتهای تبدیل به عرض کف مقطع مستطیلی معادل ۷۵/۱۲ متر ختم شده و مجهز به شبکه حفاظتی با فاصله میله‌های حدود ۲۰ سانتی‌متر مجهز است تا از ورود اجسام بزرگ به داخل سیفون جلوگیری ‌شود. عرض جریان از ۶/۲۵ متر در سطح کانال به ۷۵/۱۲ متر در ورودی سیفون می‌رسد.
  • دریچه های ورودی: دریچه‌های مذکور به تعداد ۳ دستگاه و به ابعاد اسمی ۷۵/۳ × ۷۵/۳ متر هستند. طول و عرض آن، به‌ترتیب ۳ متر و ۷۵/۱۲ متر است و یک پل بهره‌برداری به عرض ۵/۱ متر روی آن قرار دارد. هدف از دریچه ها کنترل سطح آب بالادست سیفون، به‌عنوان تنظیم‌کننده سطح آب و قطع جریان، است.
  • مجرای شیب‌دار ورودی: مجرای اصلی در زیر سیل دشت قرار دارد و از سه مجرای موازی هریک به ابعاد داخلی ۷۵/۳ ×۳ متر با ضخامت دیواره ۷۵ سانتی‌متر تشکیل شده است. این قسمت شامل ۹ بلوک مشابه به طول آن ۱۳۵ متر و شیب یک درصد می شود.
  • مجرای اصلی زیر رودخانه: طول این قسمت ۱۰۵ متر و در زیر بستر اصلی رودخانه کرخه قرار گرفته و در انتهای آن در کف هر مجرا ، لوله فولادی به قطر۵۰۰ میلیمتر، برای تخلیه آب مجاری سیفون در مواقع لازم، تعبیه شده است.
  • بلوک شیب‌دار خروجی: این قسمت به‌صورت شیب‌دار بوده و رقوم سیفون را از زیر بستر رودخانه به رقوم مورد نظر برای اتصال به تبدیل خرو جی متصل به قطعه دوم کانال انتقال آزادگان می‌رساند. شیب این قسمت حدود ۱۴ درصد انتخاب شده و تردد ماشین‌آلات سبک روی آن میسر است.
  • بلوک دستیابی به مجرای سیفون : برای بازبینی و تعمیر سیفون، در خروجی سیفون و قبل از پل و دریچه‌های خروجی، قسمتی از مجرا به‌صورت مستطیل روباز به عرض ۷۵/۳ و طول ۱۰ و ارتفاع ۵/۶ متر در نظر گرفته شده است که از این محل، ماشین‌آلات و تجهیزات، توسط جرثقیل متحرک و نفرات، با استفاده از نردبان، وارد مجرای خروجی سیفون می‌شوند و امکان ورود به مجرای اصلی برای بازرسی، لایروبی و تعمیرات فراهم می‌شود. بدیهی است که می‌بایست قبل از ورود به مجرای اصلی سیفون، آب درون مجرا ازطریق چاهک‌های سیستم تخلیه واقع در انتهای قسمت اصلی مجرای سیفون به بیرون پمپاژ و تخلیه شود.
  • بلوک دریچه‌های انتهایی سیفون: بلوک دریچه‌های خروجی، در انتهای مجاری سیفون و قبل از تبدیل خروجی قرار گرفته و مجهز به سه عدد دریچه غلطکی به ابعاد اسمی ۷۵/۳ × ۷۵/۳ متر است. هنگام قطع جریان آب ورودی هریک از مجراهای سیفون، از برگشت آب کانال به داخل مجرای سیفون با استفاده از دریچه‌های خروجی جلوگیری می‌شود. این دریچه عمدتاً در نقش فرازبند عمل می‌کند و بهره‌برداری آن‌ها از روی پل‌ ماشین‌رو به عرض ۵ متر صورت می‌پذیرد.
  • تبدیل خروجی: تبدیل خروجی به طول ۲۳ متر و مشابه تبدیل ورودی در نظر گرفته شده است. سرعت جریان آب در طول این تبدیل، به‌تدریج کاهش یافته و دارای افزایش جزئی سطح آب خواهد بود.
  • بهره‌برداری از سیفون در شرایط مختلف کم آبی و پرآبی: استفاده از حداکثر ظرفیت سیستم انتقال و توزیع در تمام طول سال لازم نیست، لذا در نتیجه کاهش دبی، میزان سرعت جریان کم شده و به‌تبع آن، امکان ترسیب مواد رسوبی همراه آب افزایش می‌یابد. ازاین‌رو، برای استفاده بهینه از سیستم و جلوگیری از ترسیب مواد رسوبی، بهتر است در صورت امکان در ماه‌های حداقل نیاز آبی (آذر و دی)، آب سیفون قطع شده و نیاز این دوره به ماه‌های قبل یا بعد منتقل شود تا سرعت جریان در حد مناسب حفظ شود.
  • نگهداری از سیفون: در آخرین بلوک مجرای اصلی سیفون (در زیر رودخانه کرخه) و در محلی که رقوم کف آن به حداقل میزان ۶/۱ متر می‌رسد، در کف هر مجرای سیفون، لوله فولادی تخلیه به قطر ۵۰۰ میلی‌متر تعبیه شده است که این لوله‌ها در انتهای خروجی به چاهک‌های عمودی و لوله برگشت به قطر ۲۰۰ میلیمتر به پایین‌دست منتقل می‌شوند. خروج دائمی آب از این لوله، نشان‌دهنده عملکرد مناسب‌ سیفون و عدم خروج دائمی آن، بیانگر بروز اختلال در عملکرد سیفون به‌واسطه ترسیب مواد رسوبی در آن و لزوم لایه‌روبی است .برای این منظور، ابتدا دریچه‌های ورودی و خروجی سیفون را بسته و با انداختن پمپ کف‌کش به داخل چاهک‌های تخلیه، نسبت به تخلیه آب داخل سیفون اقدام می‌شود. پس از تخلیه کامل سیفون، از طریق راه دسترسی به داخل سیفون، افراد و ابزار لازم به داخل آن منتقل شده و نسبت به لایه‌روبی آن اقدام می‌شود. مواد لایه‌روبی‌شده را می‌توان به کمک ابزار و ماشین‌آلات لازم ازطریق راه دسترسی و توسط نصب جرثقیل سیار روی بلوک دسترسی، به خارج از سیفون منتقل کرد. همچنین در صورت نیاز به تعمیر سیفون نیز به همین منوال اقدام می‌شود.