نظارت بر عمليات اجرايي طرح سيفون و آبگير كرخه- دشت آزادگان

رودخانه کرخه با آورد سالانه5770 ميليون متر مكعب (177 متر مكعب در ثانيه)، سومين رودخانه پر آب کشور محسوب مي‌شود كه آب آن به‌وسيله سد خاكي كرخه به ظرفيت مخزن 7300 ميليون مترمكعب براي توسعه آبياري 340،000 در نظر گرفته شده است. برنامه توسعه آبياری اراضی آبخور سد کرخه در قالب طرح‌هاي متعدد آبياری پيش‌بيني شده كه طرح شبكه آبياري و زهكشي دشت آزادگان در پايين‌دست‌ترين منطقه اراضي آبخور سد قرار گرفته است. آبرسانی به دشت آزادگان از طريق كانال اصلی سمت راست سد انحرافی حميديه به ظرفيت آغازين 75 متر مكعب در ثانيه صورت مي‌گيرد. اين كانال پس از طی 14 كيلومتر با ظرفيت 65 متر مكعب در ثانيه ازطريق سيفون از زير رودخانه كرخه عبور داده شده و آب را براي انتقال و توزيع در اراضي دشت‌آزادگان تحويل مي‌دهد. كانال مذكور در داخل دشت به موازات رودخانه كرخه امتداد يافته و از طريق كانال‌های درجه يك و دو به نواحی عمرانی1، 2، 3 و 4 دشت آزادگان به وسعت 60،000 هكتار و 12،600 هكتار از اراضی جنوب كرخه نور تحويل مي‌شود. سيفون عبور كانال اصلي دشت آزادگان از رودخانه كرخه در30 کيلومتری غرب اهواز و 15 کيلومتری شرق سوسنگرد با رودخانه كرخه تقاطع دارد.

تبديل ورودي: در اين تبديل، عرض كف مقطع ذوزنقه‌اي به ميزان 10 متر بوده كه در انتهاي تبديل به عرض كف مقطع مستطيلي معادل 75/12 متر ختم شده و مجهز به شبكه حفاظتي با فاصله ميله‌هاي حدود 20 سانتي‌متر مجهز است تا از ورود اجسام بزرگ به داخل سيفون جلوگيري ‌شود. عرض جريان از 6/25 متر در سطح كانال به 75/12 متر در ورودي سيفون مي‌رسد.
دريچه هاي ورودي: دريچه‌هاي مذكور به تعداد 3 دستگاه و به ابعاد اسمي 75/3 × 75/3 متر هستند. طول و عرض آن، به‌ترتيب 3 متر و 75/12 متر است و يك پل بهره‌برداري به عرض 5/1 متر روي آن قرار دارد. هدف از دريچه ها كنترل سطح آب بالادست سيفون، به‌عنوان تنظيم‌كننده سطح آب و قطع جريان، است.
مجراي شيب‌دار ورودي: مجراي اصلي در زير سيل دشت قرار دارد و از سه مجراي موازي هريك به ابعاد داخلي 75/3 ×3 متر با ضخامت ديواره ٧٥ سانتي‌متر تشكيل شده است. اين قسمت شامل ٩ بلوك مشابه به طول آن ١٣٥ متر و شيب يك درصد مي شود.
مجراي اصلي زير رودخانه: طول اين قسمت ١٠٥ متر و در زير بستر اصلي رودخانه كرخه قرار گرفته و در انتهاي آن در كف هر مجرا ، لوله فولادي به قطر٥٠٠ ميليمتر، برای تخليه آب مجاري سيفون در مواقع لازم، تعبيه شده است.
بلوك شيب‌دار خروجي: اين قسمت به‌صورت شيب‌دار بوده و رقوم سيفون را از زير بستر رودخانه به رقوم مورد نظر براي اتصال به تبديل خرو جي متصل به قطعه دوم كانال انتقال آزادگان مي‌رساند. شيب اين قسمت حدود ١٤ درصد انتخاب شده و تردد ماشين‌آلات سبك روي آن ميسر است.
بلوك دستيابي به مجراي سيفون : برای بازبيني و تعمير سيفون، در خروجي سيفون و قبل از پل و دريچه‌هاي خروجي، قسمتي از مجرا به‌صورت مستطيل روباز به عرض 75/3 و طول 10 و ارتفاع 5/6 متر در نظر گرفته شده است كه از اين محل، ماشين‌آلات و تجهيزات، توسط جرثقيل متحرك و نفرات، با استفاده از نردبان، وارد مجراي خروجي سيفون می‌شوند و امكان ورود به مجراي اصلي برای بازرسي، لايروبي و تعميرات فراهم می‌شود. بديهي است كه مي‌بايست قبل از ورود به مجراي اصلي سيفون، آب درون مجرا ازطريق چاهك‌هاي سيستم تخليه واقع در انتهاي قسمت اصلي مجراي سيفون به بيرون پمپاژ و تخليه شود.
بلوك دريچه‌هاي انتهایي سيفون: بلوك دريچه‌هاي خروجي، در انتهاي مجاري سيفون و قبل از تبديل خروجي قرار گرفته و مجهز به سه عدد دريچه غلطكي به ابعاد اسمي 75/3 × 75/3 متر است. هنگام قطع جريان آب ورودي هريك از مجراهاي سيفون، از برگشت آب كانال به داخل مجراي سيفون با استفاده از دريچه‌هاي خروجي جلوگيري مي‌شود. اين دريچه عمدتاً در نقش فرازبند عمل می‌کند و بهره‌برداري آن‌ها از روي پل‌ ماشين‌رو به عرض 5 متر صورت مي‌پذيرد.
تبديل خروجي: تبديل خروجي به طول ٢٣ متر و مشابه تبديل ورودي در نظر گرفته شده است. سرعت جريان آب در طول اين تبديل، به‌تدريج كاهش يافته و داراي افزايش جزئي سطح آب خواهد بود.

بهره‌برداري از سيفون در شرايط مختلف كم آبي و پرآبي: استفاده از حداكثر ظرفيت سيستم انتقال و توزيع در تمام طول سال لازم نیست، لذا در نتيجه كاهش دبي، ميزان سرعت جريان كم شده و به‌تبع آن، امكان ترسيب مواد رسوبي همراه آب افزايش مي‌يابد. ازاين‌رو، براي استفاده بهينه از سيستم و جلوگيري از ترسيب مواد رسوبي، بهتر است در صورت امكان در ماه‌هاي حداقل نياز آبي (آذر و دي)، آب سيفون قطع شده و نياز اين دوره به ماه‌هاي قبل يا بعد منتقل شود تا سرعت جريان در حد مناسب حفظ شود.
نگهداري از سيفون: در آخرين بلوك مجراي اصلي سيفون (در زير رودخانه كرخه) و در محلي كه رقوم كف آن به حداقل ميزان 6/1 متر مي‌رسد، در كف هر مجراي سيفون، لوله فولادي تخليه به قطر 500 ميلي‌متر تعبيه شده است كه اين لوله‌ها در انتهاي خروجي به چاهك‌هاي عمودي و لوله برگشت به قطر 200 ميليمتر به پايين‌دست منتقل مي‌شوند. خروج دائمي آب از اين لوله، نشان‌دهنده عملكرد مناسب‌ سيفون و عدم خروج دائمي آن، بيانگر بروز اختلال در عملكرد سيفون به‌واسطه ترسيب مواد رسوبي در آن و لزوم لايه‌روبي است .براي اين منظور، ابتدا دريچه‌هاي ورودي و خروجي سيفون را بسته و با انداختن پمپ كف‌كش به داخل چاهك‌هاي تخليه، نسبت به تخليه آب داخل سيفون اقدام می‌شود. پس از تخليه كامل سيفون، از طريق راه دسترسي به داخل سيفون، افراد و ابزار لازم به داخل آن منتقل شده و نسبت به لايه‌روبي آن اقدام مي‌شود. مواد لايه‌روبي‌شده را مي‌توان به كمك ابزار و ماشين‌آلات لازم ازطريق راه دسترسي و توسط نصب جرثقيل سيار روي بلوك دسترسي، به خارج از سيفون منتقل كرد. همچنين در صورت نياز به تعمير سيفون نيز به همين منوال اقدام می‌شود.